Innoveren door vernieuwend leren

Wij leven in een maatschappij waarin verandering de constante is. Economische factoren klinken daarin sterk door. Allerlei (wetenschappelijke) inzichten vragen om snellere verspreiding en valorisatie. We willen immers de beste gezondheidszorg, het beste onderwijs, het beste openbaar vervoer, enz. De toenemende aandacht voor vakmanschap en professionalisering past in die ontwikkeling. Onze kijk op professionalisering is lange tijd gedomineerd door bij- en nascholing. Om daadwerkelijk verbeterslagen te kunnen maken dient het leren zelf te vernieuwen. Hoe organiseer je vernieuwend leren?

Structuurtheorie

Het leren van vakmensen vanuit transformatieperspectief vindt niet alleen plaats in een trainingslokaal. Schäffter (1998, 1999) onderscheidt vier modellen van structurele transformatie en daarmee corresponderen ook vier leerarchitecturen:

  1. Lineaire transformatie met een leerarchitectuur als conversieproces van A naar B.
  2. Doelgerichte transformatie met een leerarchitectuur in de vorm van opheldering.
  3. Doelgenererende transformatie met een leerarchitectuur als zoekbeweging.
  4. Relationele transformatie met een leerarchitectuur als proces van wederzijdse beïnvloeding.

Vier transformatiemodellen
Lineaire transformatie (1) heeft het denken over nascholing gedomineerd. Het betreft hier kwalificering en certificering van verworven kennis en vaardigheden door een opleidingstraject. Bij doelgerichte transformatie (2) is A (uitgangssituatie) niet meer eenduidig vast te stellen en bij doelgenererende transformatie (3) is B (doelsituatie) een spectrum aan mogelijkheden. Dit vraagt om andersoortige leertrajecten (netwerkleren, vraaggestuurd). Relationele transformatie laat een wisselwerking (contingentie) tussen A en B zien als een continu overgaan naar nieuwe inzichten en situaties. Leren versterkt door onderzoek is noodzakelijk voor duiding en interpretatie van bepaalde ontwikkelingen en de effecten daarvan. Voor een overzicht van de vier modellen zie de bijlage.

Sociale theorie

In de sociale theorie over leren (Lave en Wenger 1991, Wenger 1998) ligt de nadruk op de praktijk en het pragmatisme. Kennis als vakbekwaamheid komt tot uitdrukking in de kwaliteit van het werk (lespraktijk, onderhoudswerk, behandeling, etc.) als ‘embodied practice’. Vakmensen en experts zijn mensen die een praktijk met zich mee dragen. Leren is vanuit sociaal-theoretisch perspectief een zaak van veranderende relaties tussen mensen. Een sociaal leerproces omvat meerdere richtingen, tegenstrijdigheden, verrassingen en ingewikkelde toestanden. In feite leren we wat we al aan het doen zijn. In het maakproces ontvouwt zich ons kunnen en wie we zijn. Vakmensen en experts zijn ook ‘leerlingen’ in de eigen, voortdurend veranderende praktijk!

Dat leren is slechts gedeeltelijk te isoleren en te formaliseren. Er is sprake van een samenhang tussen kennisdomeinen, de productie van kennis, vakmanschap en meesterschap. Die samenhang onderkennen en faciliteren maakt het mogelijk kleine en grote transformaties door te maken. De community of practice (professionele leergemeenschap) fungeert als krachtige leeromgeving voor vakmensen (en professionals) omdat ze er zowel meester als gezel kunnen zijn. Men leert er te kijken naar het eigen werk door de ogen van anderen. De aandacht voor hoe we dingen maken, vergroot de oplossingsruimte voor verbeteringen. Analytische vragen krijgen de ruimte en worden gekoesterd, waardoor leren overgaat in onderzoeken. De verdieping van het leerproces helpt vakmensen (en professionals) om bedachtzaam en weloverwogen te handelen.

Synthese

Het continu verbeteren van een praktijk heeft individuele, collectieve en institutionele facetten. Het is ingewikkelder dan het lijkt. Dat is de reden dat lineaire transformatie en formele nascholing niet volstaan. Pragmatisch met die complexiteit omgaan betekent de interactie met collega’s, samenwerkingspartners en de omgeving van een werkpraktijk aangaan en benutten. Burgers, bedrijven, instellingen, kortom de samenleving als geheel koestert verwachtingen bij het professionele handelen. Het serieus benaderen van die verwachtingen omvat het continu onderzoeken en verbeteren van alle facetten en stadia van werkpraktijk. In en nabij het werk dient er voldoende ruimte te zijn voor ontwikkeling en reflectie. Het leren van vakmensen en professionals is doorslaggevend voor onze toekomst, omdat wetten en regels die toekomst weliswaar kunnen reguleren, maar niet een goede kant op laten bewegen.


Lave, J. en E. Wenger (1991). Situated Learning: legitimate peripheral participation. Cambridge University Press.

Lave J. (2011). Apprenticeship in critical etnographic practice. The University of Chicago Press
Schäffter, O. (1998). Weiterbildung in der Transformationsgesellschaft. Zur Grundlegung einer Theorie der Institutionalisierung. Berlin.
Schäffter, O. (1999). Pädagogische Konsequenzen der Transformationsgesellschaft. Didaktische Modelle in zielbestimmten und zieloffenen Veränderungsprocessen. In: QUEM-Bulletin 3.